Είναι γλυκό και χρήσιμο σε ορισμένες περιπτώσεις αλλά όχι πανάκεια – Πού υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις, πού τα δεδομένα είναι αδύναμα και ποιοι πρέπει να το αποφεύγουν.
Το μέλι έχει αποκτήσει φήμη «φυσικού φαρμάκου»: από τον πονόλαιμο και τον ύπνο έως την επούλωση πληγών και τη μείωση καρδιομεταβολικών κινδύνων. Πράγματι, όπως εξηγεί η καθηγήτρια Διατροφής και Διαιτολογίας, Clare Collins στο The Conversation, διαθέτει χαρακτηριστικά που μπορούν να αναχαιτίσουν την ανάπτυξη μικροβίων, όπως η οξύτητα, η υψηλή περιεκτικότητα σε σάκχαρα και ορισμένες αντιοξειδωτικές/αντιφλεγμονώδεις ουσίες. Το ερώτημα όμως είναι πού αυτό μεταφράζεται σε ουσιαστικό, τεκμηριωμένο όφελος στην πράξη.
Το μέλι είναι κατά βάση σάκχαρα: περίπου 80% απλοί υδατάνθρακες (κυρίως φρουκτόζη και γλυκόζη) και έως 20% νερό. Περιέχει ίχνη βιταμινών, μετάλλων, αμινοξέων και ενζύμων, αλλά η σύστασή του αλλάζει ανάλογα με την ανθοφορία, την εποχή, την περιοχή και τον τρόπο αποθήκευσης. Αυτό σημαίνει ότι οι ιδιότητές του (π.χ. ο γλυκαιμικός δείκτης) δεν είναι σταθερές σε όλες τις ποικιλίες ούτε πάντα εμφανείς στην ετικέτα.
1. Πληγές και εγκαύματα
Εκεί όπου το μέλι φαίνεται να έχει πιο ξεκάθαρο αποτύπωμα είναι σε συγκεκριμένες κατηγορίες τραυμάτων, ιδίως όταν χρησιμοποιείται ως επίδεσμος/τοπική αγωγή. Σε συγκριτικές αξιολογήσεις, οι επίδεσμοι με μέλι έχουν συσχετιστεί με ταχύτερη επούλωση σε εγκαύματα δευτέρου βαθμού έναντι συμβατικών επιδέσμων (4-5 μέρες), ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μετεγχειρητικών μολυσμένων πληγών φαίνεται να βοηθούν εξίσου.
Ωστόσο, καίριο ρόλο παίζει η ασφάλεια. Δηλαδή, για τις πληγές δεν χρησιμοποιείται «ό,τι μέλι υπάρχει στο ντουλάπι», αλλά αποστειρωμένο μέλι ιατρικής ποιότητας, με προδιαγραφές, και πάντα υπό την καθοδήγηση ενός επαγγελματία υγείας.
2. Βήχας και πονόλαιμος
Στα κρυολογήματα, το μέλι έχει συνδεθεί σε μελέτες με μείωση της έντασης του βήχα και καλύτερο ύπνο σε παιδιά, σε σύγκριση με την απουσία φαρμακευτικής αγωγής ή με ορισμένα σκευάσματα για τον βήχα. Ωστόσο, τα δεδομένα δεν είναι «καθαρά»: διαφέρουν οι ποσότητες, οι τύποι μελιού και τα πρωτόκολλα, κάτι που δυσκολεύει την εξαγωγή καθολικών και ασφαλών συμπερασμάτων σχετικά με «ποιο μέλι», «πόσο» και «για ποιους».
Πρακτικά, μπορεί να λειτουργεί ανακουφιστικά (και λόγω υφής), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αντικαθιστά την ιατρική εκτίμηση όταν τα συμπτώματα επιμένουν ή επιδεινώνονται.
3. Ύπνος
Η σχέση μελιού και ύπνου παραμένει θολή. Υπάρχουν ενδείξεις από μικρότερες δοκιμές ότι το μείγμα γάλακτος με μέλι μπορεί να βελτιώσει την (υποκειμενική) ποιότητα ύπνου σε κάποιους ενήλικες. Ωστόσο, σημειώνεται πως αυτά τα αποτελέσματα επηρεάζονται εύκολα από το ότι οι συμμετέχοντες γνωρίζουν τι παίρνουν, καθώς και από την αίσθηση μιας ζεστής – και γλυκιάς – ρουτίνας πριν την κατάκλιση.
4. Διαβήτης και καρδιά
Σε μετα-αναλύσεις κλινικών δοκιμών, το μέλι εμφανίζει σε ορισμένες περιπτώσεις θετικές επιδράσεις σε επιμέρους δείκτες που σχετίζονται με τον μεταβολισμό της γλυκόζης. Όμως οι διαφορές στη δόση, στον τύπο του μελιού και στη διάρκεια παρέμβασης οδηγούν σε ένα πιο μετριοπαθές συμπέρασμα: μπορεί να έχει θέση ως συμπλήρωμα στη διατροφή, όχι ως «θεραπεία» και σίγουρα όχι ως αντικατάσταση των φαρμάκων.
Για τα λιπίδια του αίματος και την καρδιαγγειακή επιβάρυνση, τα συνολικά δεδομένα για το μέλι είναι λιγότερο πειστικά, με αναλύσεις να μην δείχνουν ουσιαστική επίδραση σε βασικούς δείκτες όπως η ολική χοληστερόλη ή η LDL («κακή») /HDL («καλή»). Σε ξεχωριστό επίπεδο, η πρόπολη (άλλο προϊόν της μέλισσας) έχει δείξει σε ορισμένες περιπτώσεις βελτιώσεις σε μεταβολικούς δείκτες, όμως τα στοιχεία προέρχονται συχνά από μικρής διάρκειας δοκιμές και δεν αναιρούν ότι ο πυλώνας της πρόληψης παραμένει η υγιεινή διατροφή.
5. Καρκίνος
Σε ογκολογικούς ασθενείς στους οποίους χορηγείται χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία, υπάρχουν ενδείξεις ότι το μέλι μπορεί να ανακουφίσει από στοματικές φλεγμονές/έλκη (στοματίτιδα) και να μειώσει ορισμένες ανεπιθύμητες επιδράσεις. Και εδώ, διαδραματίζει υποστηρικτικό ρόλο στα συμπτώματα και δεν συνιστά αντικαρκινική θεραπεία.
Πότε χρειάζεται προσοχή
Υπάρχουν ειδικές ποικιλίες, όπως το λεγόμενο «τρελό μέλι» (από ροδόδεντρα), που ενδέχεται να προκαλέσουν τοξικές αντιδράσεις: από ναυτία και ζάλη έως επικίνδυνες καρδιακές επιπλοκές. Δεν αφορά το συνηθισμένο εμπορικό μέλι, αλλά είναι χρήσιμο να υπάρχει ως προειδοποίηση ότι «φυσικό» δεν σημαίνει πάντα «ακίνδυνο».
Τέλος, δεν ενδείκνυται για βρέφη κάτω του ενός έτους, λόγω κινδύνου αλλαντίασης, καθώς η παστερίωση δεν εξουδετερώνει τους σπόρους του βακτηρίου Clostridium botulinum. Προσοχή χρειάζεται και σε άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα, ενώ όσοι έχουν διαβήτη καλό είναι να το αντιμετωπίζουν με μετριοπάθεια.
