Από τη λαγάνα και τον χαρταετό μέχρι το Μπουρανί στον Τύρναβο, το Αλευρομουτζούρωμα στο Γαλαξίδι και τα κρητικά δρώμενα του Καντή και του Ξομολόγου, η Καθαρά Δευτέρα αποκαλύπτει το πολυπρόσωπο έθιμο της Ελλάδας
Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την έναρξη της Σαρακοστής και αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές ημέρες του ελληνικού εορτολογίου. Είναι η ημέρα της «κάθαρσης», της μετάβασης από το αποκριάτικο κλίμα στη νηστεία και την πνευματική προετοιμασία για το Πάσχα.
Παρά τον θρησκευτικό της χαρακτήρα, δεν είναι μια αυστηρή ή σιωπηλή γιορτή· αντίθετα, συνδυάζει την εγκράτεια με τη χαρά της υπαίθρου, τη συλλογικότητα και –σε πολλές περιοχές– τη σάτιρα και το λαϊκό θέατρο.
Τα πανελλαδικά έθιμα: Λαγάνα, χαρταετός και Κούλουμα
Σε ολόκληρη τη χώρα, ορισμένα στοιχεία της ημέρας είναι κοινά. Η λαγάνα, το άζυμο ψωμί που παρασκευάζεται ειδικά για την περίσταση, συνοδεύει το σαρακοστιανό τραπέζι με ταραμοσαλάτα, χαλβά, ελιές, θαλασσινά και όσπρια.
Το πέταγμα του χαρταετού αποτελεί ίσως την πιο αναγνωρίσιμη εικόνα της ημέρας. Μικροί και μεγάλοι συγκεντρώνονται σε λόφους, πάρκα και παραλίες για να δουν τον αετό να υψώνεται στον ουρανό, συμβολίζοντας την πνευματική ανάταση και την απομάκρυνση από τα γήινα.
Τα λεγόμενα Κούλουμα, το υπαίθριο γλέντι με νηστίσιμα φαγητά, μουσική και χορό, δίνουν στη μέρα έναν χαρακτήρα ανοιξιάτικης εξόδου και συλλογικής ανανέωσης.
Τύρναβος: Το διονυσιακό «Μπουρανί»
Στον Τύρναβο της Θεσσαλίας αναβιώνει το περίφημο Μπουρανί, ένα δρώμενο με έντονο σατιρικό και φαλλικό συμβολισμό. Στο επίκεντρο βρίσκεται μια νηστίσιμη σούπα από χόρτα, που μαγειρεύεται υπαίθρια, ενώ η γιορτή συνοδεύεται από σκωπτικά τραγούδια, μεταμφιέσεις και στοιχεία που παραπέμπουν σε αρχαίες τελετουργίες γονιμότητας – δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι το αποκαλούν και «διονυσιακό» καρναβάλι.
Η ατμόσφαιρα είναι απελευθερωτική και λειτουργεί ως το τελευταίο ξέσπασμα πριν από τη Σαρακοστή.
Γαλαξίδι: Το Αλευρομουτζούρωμα
Στο Γαλαξίδι της Φωκίδας, η Καθαρά Δευτέρα αποκτά έντονα καρναβαλικά χαρακτηριστικά μέσα από το Αλευρομουτζούρωμα. Οι συμμετέχοντες πετούν αλεύρι και χρωματιστές σκόνες ο ένας στον άλλον, μετατρέποντας τους δρόμους σε σκηνικό γιορτής.
Το έθιμο, που σύμφωνα με τοπικές αναφορές ανάγεται στον 19ο αιώνα, συνδέεται με την περίοδο της ακμής του Γαλαξιδίου ως ναυτικής πολιτείας. Ναυτικοί που επέστρεφαν από ταξίδια στην Ευρώπη φέρεται να έφεραν μαζί τους στοιχεία από αντίστοιχες καρναβαλικές εκδηλώσεις, τα οποία σταδιακά ενσωματώθηκαν στη λαϊκή παράδοση της περιοχής. Έτσι διαμορφώθηκε το Αλευρομουτζούρωμα ως ένα τελετουργικό «ξεφάντωμα» πριν από την αυστηρότητα της Σαρακοστής.
Θήβα: Ο Βλάχικος Γάμος
Στη Θήβα αναβιώνει ο Βλάχικος Γάμος, ένα θεατρικό και σατιρικό δρώμενο που κορυφώνεται την Καθαρά Δευτέρα. Οι συμμετέχοντες φορούν παραδοσιακές φορεσιές και αναπαριστούν έναν γάμο με έντονα κωμικά στοιχεία, αυτοσχεδιασμούς και πειράγματα.
Ο Βλάχικος Γάμος της Θήβας έχει βαθιές ρίζες που φτάνουν, σύμφωνα με λαογραφικές μελέτες, έως την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Το έθιμο συνδέεται με πληθυσμούς βλάχικης καταγωγής που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή και διατήρησαν στοιχεία της γαμήλιας τελετουργίας τους, τα οποία με την πάροδο του χρόνου μετασχηματίστηκαν σε αποκριάτικο δρώμενο.
Παράλληλα, αρκετοί ερευνητές επισημαίνουν ότι πίσω από τη μορφή του «γάμου» διακρίνονται κατάλοιπα αρχαιότερων διονυσιακών τελετών. Η Βοιωτία, άλλωστε, υπήρξε σημαντικό κέντρο λατρείας του Διονύσου στην αρχαιότητα. Τα στοιχεία μεταμφίεσης, η σάτιρα, οι υπαινικτικοί διάλογοι και η ανατροπή των κοινωνικών ρόλων παραπέμπουν σε τελετουργίες που σχετίζονταν με τη γονιμότητα, την ανανέωση της φύσης και την έλευση της άνοιξης.
Κατά τη νεότερη ιστορική περίοδο, το έθιμο πήρε πιο σαφή μορφή λαϊκού θεάτρου. Η «πομπή» του γάμου, οι ρόλοι (γαμπρός, νύφη, συμπεθέρια, παπάς), οι αυτοσχεδιασμοί και τα σκωπτικά πειράγματα διαμόρφωσαν ένα ζωντανό κοινοτικό δρώμενο, στο οποίο συμμετείχε ενεργά η τοπική κοινωνία. Η σάτιρα λειτουργούσε ως μέσο κοινωνικού σχολιασμού, επιτρέποντας –έστω για μία ημέρα– την ανατροπή της καθημερινής ιεραρχίας.
Μεθώνη: «Του Κουτρούλη ο Γάμος»
Στη Μεθώνη Μεσσηνίας ζωντανεύει το γνωστό «Του Κουτρούλη ο Γάμος», μια αναπαράσταση εμπνευσμένη από τοπική ιστορία. Το δρώμενο έχει έντονο σατιρικό χαρακτήρα, με πνευματώδεις διαλόγους και ενεργή συμμετοχή του κοινού, μετατρέποντας την πλατεία σε σκηνή λαϊκού θεάτρου.
Το έθιμο της Μεθώνης βασίζεται σε μια πραγματική ιστορία που τοποθετείται στον 14ο αιώνα, την εποχή της Φραγκοκρατίας και αργότερα της ενετικής παρουσίας στην περιοχή.
Πρωταγωνιστής ήταν ο ιππότης ή αξιωματούχος Ιωάννης Κουτρούλης, ο οποίος ερωτεύτηκε μια γυναίκα της περιοχής που όμως ήταν ήδη παντρεμένη. Ο Κουτρούλης φέρεται να πίεζε επί χρόνια για την ακύρωση του πρώτου γάμου της, ώστε να μπορέσει να την παντρευτεί νόμιμα. Η υπόθεση κράτησε πολύ καιρό, προκάλεσε σκάνδαλο στην τοπική κοινωνία και συνδέθηκε με εκκλησιαστικές και διοικητικές παρεμβάσεις.
Όταν τελικά, ύστερα από μεγάλες καθυστερήσεις και δικαστικές διαδικασίες, επετράπη ο γάμος, η τελετή –σύμφωνα με την παράδοση– εξελίχθηκε σε γεγονός με υπερβολική επισημότητα, δημόσια προβολή και έντονο σχολιασμό από τον κόσμο. Η μακρά αναμονή και η θεαματική κατάληξη γέννησαν τη φράση «του Κουτρούλη ο γάμος», που πέρασε στη λαϊκή γλώσσα για να περιγράψει μια κατάσταση με μεγάλη φασαρία, καθυστερήσεις ή υπερβολικό θόρυβο.
Με το πέρασμα των αιώνων, η ιστορία μετατράπηκε σε σατιρικό δρώμενο. Στη σύγχρονη αναβίωσή του, την Καθαρά Δευτέρα, οργανώνεται μια αναπαράσταση του γάμου με πομπή, «προξενιά», αυτοσχέδιους διαλόγους και έντονα σκωπτικό ύφος. Οι ρόλοι συχνά αποδίδονται με υπερβολή, ενώ δεν λείπουν τα πολιτικά και κοινωνικά υπονοούμενα, προσαρμοσμένα κάθε φορά στην επικαιρότητα.
Έτσι, το έθιμο συνδυάζει ιστορική μνήμη και λαϊκή σάτιρα. Από μια μεσαιωνική ερωτική υπόθεση που προκάλεσε κοινωνικό σούσουρο, γεννήθηκε ένα από τα πιο γνωστά αποκριάτικα δρώμενα της Ελλάδας, που επιβιώνει μέχρι σήμερα ως ζωντανό κομμάτι της πολιτιστικής ταυτότητας της Μεθώνης.
Κάρπαθος: Το Λαϊκό Δικαστήριο
Στην Κάρπαθο, η ημέρα περιλαμβάνει το Λαϊκό Δικαστήριο, όπου «δικάζονται» με χιούμορ πρόσωπα και καταστάσεις της τοπικής κοινωνίας. Μέσα από τη σάτιρα και τον αυτοσχεδιασμό, η κοινότητα εκτονώνει εντάσεις και ενισχύει τη συνοχή της.
Νάξος: Παράδοση και κοινοτικό γλέντι
Στη Νάξο, ιδιαίτερα στην Απείρανθο, το γλέντι της Καθαράς Δευτέρας διατηρεί έντονο παραδοσιακό χαρακτήρα. Μεταμφιέσεις που παραπέμπουν σε παλαιότερες αποκριάτικες μορφές, τοπικοί χοροί και κοινά τραπέζια αναδεικνύουν τη συνέχεια της παράδοσης και τη σημασία της συλλογικής συμμετοχής.
Κέρκυρα και Δυτική Μακεδονία: Μουσική και κοινά τραπέζια
Στην Κέρκυρα, η ημέρα συνδέεται με υπαίθριες εκδηλώσεις και τη συμμετοχή τοπικών φιλαρμονικών. Τα Κούλουμα αποκτούν πιο μουσικό χαρακτήρα, με συγκεντρώσεις σε πλατείες και ανοιχτούς χώρους.
Στη Δυτική Μακεδονία και σε περιοχές όπως η Καστοριά, η Καθαρά Δευτέρα συνοδεύεται από κοινά υπαίθρια τραπέζια και παραδοσιακή μουσική, με έμφαση στη νηστεία και στη συλλογικότητα.
Κρήτη: Καντής, Ξομολόγος και τα παλιά δρώμενα της Καθαράς Δευτέρας
Στην Κρήτη, η Καθαρά Δευτέρα δεν περιορίζεται στα υπαίθρια Κούλουμα και στο σαρακοστιανό τραπέζι. Σε αρκετές περιοχές του νησιού διατηρούνται ιδιαίτερα λαϊκά δρώμενα που λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στις Απόκριες και τη Σαρακοστή, κρατώντας ζωντανό το στοιχείο της σάτιρας και της κοινοτικής συμμετοχής.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα είναι ο λεγόμενος Καντής ή Καδής, μορφή που εμφανίζεται σε χωριά του Ρεθύμνου και του Ηρακλείου, όπως στο Αμάρι, στον Άγιο Βασίλειο, στον Μυλοπόταμο και στη Μεσαρά. Ο Καντής αναλαμβάνει συμβολικά τον ρόλο του «άρχοντα» της ημέρας. Με συνοδεία μεταμφιεσμένων, περιδιαβαίνει το χωριό, μπαίνει σε αυλές και σπίτια, πειράζει, σατιρίζει και «επιβάλλει» τους δικούς του κανόνες για μία μόνο ημέρα. Το έθιμο θυμίζει την προσωρινή ανατροπή της κοινωνικής τάξης που χαρακτηρίζει πολλά αποκριάτικα δρώμενα, όπου η εξουσία γίνεται παιχνίδι και η σάτιρα επιτρέπεται χωρίς όρια.
Στο ίδιο πνεύμα εντάσσεται και ο Ξομολόγος. Ένας μεταμφιεσμένος «παπάς» στήνει μια ιδιότυπη εξομολόγηση στην πλατεία ή στους δρόμους του χωριού. Οι «εξομολογήσεις» είναι θεατρικές, γεμάτες υπαινιγμούς και πειράγματα που αφορούν πρόσωπα και καταστάσεις της τοπικής κοινωνίας. Το γέλιο λειτουργεί ως μέσο εκτόνωσης, ενώ το δρώμενο παραμένει σαφώς αποκριάτικο, παρότι εκτυλίσσεται την πρώτη ημέρα της Σαρακοστής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η μορφή του «Αποθαμένου».
Ένας άνδρας μεταμφιέζεται σε νεκρό, συχνά σκεπασμένος με πρασινάδες και κορδέλες, και συνοδεύεται από «μοιρολογίστρες» και ψαλμωδίες που ισορροπούν ανάμεσα στο κωμικό και στο τελετουργικό. Σε ορισμένα χωριά της ανατολικής Κρήτης, η αναπαράσταση κορυφώνεται με μια συμβολική «ανάσταση», μέσα από παιχνίδι με νερό ή κυνηγητό. Το δρώμενο παραπέμπει σε παλαιότερες τελετουργίες αναγέννησης της φύσης, που συνδέονται με τον κύκλο ζωής και θανάτου.
Στα Χανιά, σε χωριά του Αποκόρωνα, αναβιώνει και το έθιμο της Καμήλας. Πρόκειται για μια αυτοσχέδια κατασκευή από ξύλο και υφάσματα, κάτω από την οποία κινούνται άνθρωποι, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ζώου που περιφέρεται στο χωριό. Συνοδεύεται από κουδούνια, προβιές και μουσική, σε ένα δρώμενο που φέρει έντονα διονυσιακά χαρακτηριστικά και παραπέμπει σε αγροτικές τελετουργίες γονιμότητας.
Σε χωριά του Ρεθύμνου και του Ψηλορείτη επιβιώνουν επίσης τα μουτζουρώματα και τα λεγόμενα Αποκριγιώματα. Μεταμφιεσμένοι με μαυρισμένα πρόσωπα, προβιές και μεγάλα κουδούνια κινούνται στους δρόμους, χορεύουν και πειράζουν τους περαστικούς. Η πράξη της «μουτζούρας» δεν είναι απλώς αστεϊσμός· ενσωματώνει το στοιχείο της ισότητας και της προσωρινής άρσης των κοινωνικών διαφορών, όπως συμβαίνει σε πολλά καρναβαλικά έθιμα της Μεσογείου.
Έτσι, στην Κρήτη η Καθαρά Δευτέρα δεν είναι μόνο ημέρα νηστείας και εξόδου στη φύση. Είναι και η τελευταία πράξη ενός κύκλου αποκριάτικων μεταμορφώσεων, όπου η σάτιρα, η μεταμφίεση και το λαϊκό θέατρο συναντούν τη θρησκευτική μετάβαση προς τη Σαρακοστή. Μέσα από τον Καντή, τον Ξομολόγο, τον Αποθαμένο και την Καμήλα, το νησί διατηρεί ζωντανό ένα πολυεπίπεδο πολιτισμικό παρελθόν που συνδυάζει τελετουργία, γέλιο και συλλογική μνήμη.
Από το ξεφάντωμα στην περισυλλογή
Η Καθαρά Δευτέρα, αν και σηματοδοτεί την αρχή μιας περιόδου εγκράτειας, δεν χάνει τον γιορτινό της χαρακτήρα. Λειτουργεί ως μεταίχμιο: από το αποκριάτικο ξεφάντωμα στη νηστεία, από τη σάτιρα στην περισυλλογή, από τον χειμώνα στην άνοιξη.
Μέσα από τις ποικίλες τοπικές της εκφράσεις, αποκαλύπτει ένα πολυεπίπεδο και ζωντανό πρόσωπο της ελληνικής παράδοσης, όπου η πίστη, η κοινότητα και η λαϊκή δημιουργικότητα συνυπάρχουν.
